Thị trường Trung Quốc, với hơn 1,4 tỷ dân, được xem là một "thị trường rộng lớn và hấp dẫn" cho nông sản Việt Nam nói chung và vùng ĐBSCL nói riêng. Tuy nhiên, khai thác tiềm năng thị trường này không còn là câu chuyện của những giao dịch nhỏ lẻ (tiểu ngạch). Đây là thời điểm của những “thương vụ lớn”, đòi hỏi sự am hiểu thị trường, thấu hiểu nhu cầu khách hàng, tập quán tiêu dùng, các tiêu chuẩn xuất khẩu…chiến lược bài bản và tầm nhìn dài hạn của doanh nghiệp ĐBSCL.

Vì sao Trung Quốc là "thị trường đích" cho nông sản ĐBSCL?

Trong giai đoạn 2020-2024, kim ngạch xuất khẩu nông sản của Việt Nam sang thị trường Trung Quốc đã chứng kiến sự tăng trưởng liên tục và ổn định. Cụ thể, kim ngạch xuất khẩu nông sản đã tăng đều qua các năm, từ 5 tỷ USD vào năm 2020 lên 7 tỷ USD vào năm 2024[1]. Cùng với sự tăng trưởng về kim ngạch, một sự chuyển đổi quan trọng đã diễn ra trong phương thức giao thương, xuất khẩu. Lần đầu tiên kể từ năm 2020, tỷ trọng hàng xuất khẩu chính ngạch đã tăng lên 60-65%, vượt qua tỷ lệ tiểu ngạch. Sự thay đổi này đặc biệt rõ nét tại các cửa khẩu trọng điểm như Lào Cai – Hà Khẩu và Móng Cái – Đông Hưng.

Bên cạnh đó, đằng sau sự tăng trưởng này là quá trình chuyển đổi mô hình kinh doanh cũng được thúc đẩy mạnh mẽ. Nhiều doanh nghiệp và hợp tác xã nông nghiệp đã chủ động chuyển đổi từ cách làm “tự do” sang đăng ký chính thức mã số vùng trồng, mã đóng gói và áp dụng các hợp đồng thương mại quốc tế như FOB hoặc CIF. Sự gia tăng của các trung tâm logistics, kho lạnh và trạm kiểm dịch hiện đại tại các khu kinh tế cửa khẩu cũng phản ánh xu hướng này.

Đặc biệt, từ khi hiệp định RCEP[2] có hiệu (năm 2022) đang tạo ra một "đường cao tốc" cho thương mại chính ngạch. Với cam kết xóa bỏ thuế quan cho hơn 90% dòng thuế trong 20 năm, RCEP mang đến lợi thế cạnh tranh vượt trội cho các sản phẩm nông nghiệp của Việt Nam, đặc biệt theo hướng chính ngạch. Sự dịch chuyển từ thương mại tiểu ngạch sang chính ngạch đang diễn ra mạnh mẽ tại các cửa khẩu trọng điểm. Cụ thể, tỷ lệ giao dịch chính ngạch qua cửa khẩu Móng Cái (Quảng Ninh) năm 2023 đã chiếm tới hơn 85% tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của tỉnh, phản ánh xu hướng tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế ngày càng cao[3].

1. Cơ hội từ Hiệp định RCEP

Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP), có hiệu lực từ tháng 1 năm 2022, đã mở ra những cánh cửa quan trọng cho nông sản ĐBSCL:

• Xóa bỏ rào cản thuế quan: RCEP cam kết xóa bỏ thuế quan đối với hơn 90% dòng thuế trong vòng 20 năm, tạo lợi thế cạnh tranh về giá chưa từng có cho nông sản xuất khẩu của Việt Nam, đặc biệt là các mặt hàng chủ lực của ĐBSCL như trái cây, thủy sản, và gạo.
• Thúc đẩy thương mại chính ngạch: Hiệp định tạo ra một sân chơi minh bạch, dựa trên luật lệ chung. Điều này khuyến khích các doanh nghiệp chuyển từ thương mại tiểu ngạch tiềm ẩn rủi ro sang thương mại chính ngạch, giúp hoạt động xuất khẩu trở nên bền vững và ổn định hơn.
• Hài hòa quy tắc xuất xứ: RCEP thiết lập một quy tắc xuất xứ duy nhất cho toàn khu vực, giúp giảm thiểu thủ tục phức tạp và chi phí cho doanh nghiệp, tạo điều kiện thuận lợi cho việc xây dựng các chuỗi cung ứng khu vực.
• Hợp lý hóa thủ tục hải quan: Hiệp định tạo cơ sở cho các thủ tục hải quan được tiêu chuẩn hóa và đơn giản hóa, giúp nông sản ĐBSCL thông quan nhanh chóng hơn tại các cửa khẩu, giảm thiểu tình trạng ùn ứ.

2. Thách thức trong bối cảnh mới

Bên cạnh những cơ hội, RCEP và xu hướng chung của thị trường Trung Quốc cũng đặt ra những thách thức lớn mà các doanh nghiệp ĐBSCL cần phải vượt qua:

• Yêu cầu kỹ thuật khắt khe: Trung Quốc kiểm soát chặt và yêu cầu hàng nông sản Việt Nam bắt buộc tuân thủ các quy định về tiêu chuẩn kỹ thuật, kiểm dịch thực vật (SPS) và truy xuất nguồn gốc. Điều này đòi hỏi các doanh nghiệp trong chuỗi chế biến nông sản ĐBSCL hiểu các tiêu chuẩn kỹ thuật, các quy định của thị trường…phải đầu tư vào công nghệ, tuân thủ nghiêm ngặt quy trình sản xuất sạch và an toàn để được cấp mã số vùng trồng, mã đóng gói.
• Áp lực chuyển đổi: Xu hướng chuyển dịch từ thương mại tiểu ngạch sang chính ngạch, như đã diễn ra tại các cửa khẩu biên giới, buộc các doanh nghiệp ĐBSCL phải thay đổi tư duy kinh doanh, đổi mới sáng tạo, liên kết và hợp tác trong chuỗi…. Nếu không kịp thời thích ứng, Chúng ta (Doanh nghiệp ĐBSCL) sẽ mất đi thị trường và cơ hội do không đáp ứng được yêu cầu của các đối tác nhập khẩu.
• Cạnh tranh gia tăng: Các quốc gia trong RCEP, bao gồm cả Thái Lan và Malaysia, cũng là những đối thủ mạnh trong lĩnh vực nông nghiệp. Mặc dù thuế quan được xóa bỏ, nhưng nếu không nâng cao chất lượng sản phẩm và xây dựng thương hiệu, nông sản ĐBSCL sẽ khó có thể cạnh tranh được trên thị trường tỷ dân.

3. Câu hỏi đặt ra là: “làm thế nào để doanh nghiệp ĐBSCL khai thác cơ hội, lợi thế từ các hiệp định thương mại tự do (FTAs) nói chung và RCEP nói riêng?”

Hiệp định RCEP không chỉ mang lại ưu đãi thuế quan, mà còn là một khuôn khổ thương mại dựa trên luật lệ (rules-based trading framework) giúp doanh nghiệp định hướng chiến lược dài hạn. Các tài liệu chị cung cấp chỉ rõ RCEP là một "hiệp định sống" ('living' agreement) với cơ chế hợp tác kinh tế và hỗ trợ kỹ thuật để giúp các quốc gia thành viên phát triển năng lực nội tại và thực thi cam kết.

Để tận dụng tối đa những lợi thế này, các doanh nghiệp ĐBSCL cần hiểu rõ và từng bước thực hiện các nội dung sau đây:

1. Tận dụng tối đa các cơ chế RCEP để phát triển thương mại chính ngạch.

• Hiệp định RCEP thiết lập một quy tắc xuất xứ duy nhất và đơn giản hóa thủ tục hải quan cho 15 quốc gia thành viên. Điều này giúp doanh nghiệp giảm thiểu các chi phí không cần thiết và rút ngắn thời gian thông quan. Đây là cơ hội để doanh nghiệp tiết kiệm chi phí khi xuất nhập khẩu.
• Quy tắc "cộng gộp" (cumulation) trong RCEP cho phép nhà sản xuất sử dụng nguyên liệu đầu vào từ các quốc gia thành viên khác để đáp ứng tiêu chí xuất xứ của sản phẩm cuối cùng. Nông sản ĐBSCL có thể tận dụng lợi thế này để đa dạng hóa nguồn cung và tối ưu hóa chuỗi sản xuất.

2. Nâng cao năng lực cạnh tranh và đáp ứng tiêu chuẩn thị trường.

• Việc tuân thủ các tiêu chuẩn kỹ thuật (SPS/TBT) sẽ là cơ hội để nâng cao chất lượng sản phẩm, dù biết rằng điều này đòi hỏi sự đầu tư và áp lực đối với doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ và vừa trong chuỗi chế biến nông thuỷ sản ĐBSCL. Tuy nhiên, đây là việc “tất yếu” cần phải thực hiện, “hoặc phát triển hoặc rút lui”. Do vậy, Doanh nghiệp hãy trang bị cho mình kiến thức, năng lực và tận dụng cơ hội hộ trợ của Chính phủ từ chính sách (các Nghị quyết 57-NQ/TW; NQ 68 – NQ-TW) trong việc đầu tư vào công nghệ và quy trình sản xuất sạch để đáp ứng các yêu cầu khắt khe của Trung Quốc nói riêng và các quốc gia khác nói chung, tránh phụ thuộc vào 1 thị trường (đem trứng bỏ vào 1 giỏ).
• Trong bối cảnh ngày nay, thương mại điện tử và dịch vụ số trong RCEP là điều không thể tránh mà là thế mạnh nếu doanh nghiệp biết tận dụng. Doanh nghiệp cần chủ động ứng dụng công nghệ để tối ưu hóa quy trình quản lý, logistics và tiếp cận khách hàng, từ đó tạo ra lợi thế cạnh tranh trên thị trường.

3. Tăng cường hợp tác và xây dựng chuỗi giá trị bền vững

• Để khai thác tối đa lợi thế từ Hiệp định RCEP, các doanh nghiệp ĐBSCL không thể hoạt động đơn lẻ mà cần chủ động tham gia vào một mạng lưới liên kết chặt chẽ.
• Hiệp định RCEP có các quy định về hợp tác kinh tế và kỹ thuật, nhằm hỗ trợ các quốc gia thành viên phát triển năng lực và thu hẹp khoảng cách. Các doanh nghiệp cần tích cực tìm kiếm và tham gia vào các chương trình này, đặc biệt là những chương trình do các tổ chức uy tín tổ chức, để nâng cao năng lực sản xuất, quản trị và tiếp cận thị trường quốc tế một cách chuyên nghiệp.Đây chính là chìa khóa để doanh nghiệp ĐBSCL chuyển mình, từ cách làm truyền thống sang một mô hình kinh doanh hiện đại, bền vững và hiệu quả hơn trong bối cảnh hội nhập sâu rộng của RCEP.

Hiểu được những thách thức và cơ hội đặt ra trong bối cảnh áp lực cạnh tranh và nhiều biến động từ địa chính trị cho đến thuế quan, VCCI ĐBSCL xây dựng chương trình hỗ trợ xuất khẩu cho doanh nghiệp trong chuỗi nông sản ĐBSCL thông qua chương trình “Xúc tiến thương mại, đầu tư và hợp tác kinh doanh với Trung Quốc”.

Tham gia chương trình, các Doanh nghiệp được:

1. Đào tạo về kinh doanh với thi trường Trung Quốc.  Mục tiêu chương trình nhằm cung cấp thông tin quan trọng về thị trường Trung Quốc, tầm quan trọng đối với xuất khẩu nông sản ĐBSC; Giới thiệu chính sách, hiệp định thương mại, tiêu chuẩn và quy định khi xuất khẩu vào Trung Quốc; Phân tích cơ hội – thách thức, định hướng chiến lược cho DN trong bối cảnh biến động thuế quan (bài học từ thuế quan Trumph)
2. Kết nối, trao đổi, hình thành mạng lưới xuất khẩu nông sản vùng ĐBSCL.
3. Tư vấn cùng chuyên gia và các Doanh nghiệp lớn (đã từng xuất khẩu sang Trung Quốc)
4. Tặng sổ tay hướng dẫn chi tiết về kinh doanh với thị trường Trung Quốc
5. Tư vấn từ zero – xuất khẩu sang Trung Quốc bởi các chuyên gia am hiểu và thực chiến xuất khẩu sang Trung Quốc
6. Tham gia mạng lưới Doanh nghiệp xuất khẩu ĐBSCL sang Trung Quốc
7. Kết nối kinh doanh (B2B)

Doanh nghiệp quan tâm vui lòng liên hệ:

Phòng Hội viên và Quan hệ quốc tế_VCCI ĐBSCL Số 12 Hòa Bình, P. Ninh Kiều, TP. Cần Thơ 02923.824.918 (118)

Chị Trà My 0978 010 575 | Anh Khắc 0938 858 695 phonghoivienvccict@gmail.com.vn www.vccimekong.com.vn